KONCERT Unia Bałtycka

Wykonawcy:
Storösterlens Spelmanslag (Szwecja)
Markus Svensson i David Eriksson (Szwecja)
Synnøve Brøndbo-Plassen (Norwegia)
Opka (Litwa)
Bogusława Drzewiecka
Kapela Łódzkiego Domu Tańca
Janusz Prusinowski Kompania

Kurator koncertu: Janusz Prusinowski

Dla stałych bywalców Festiwalu to już oczywistość, ale dla dużej części naszych gości może to być odkrycie: taniec o nazwie „polska” (co po szwedzku jest skrótem od „polsk tanz – taniec polski”) jest najważniejszym i najbardziej charakterystycznym tańcem Szwecji i całej Skandynawii. Magnus Gustafsson – skrzypek, badacz i współtwórca naszych wspólnych projektów – w książce „Polskans historia” pisze o ponad 20 000 melodii różnorakich rodzajów „polska” w samej tylko Szwecji. To ogromny zasób, który do naszych czasów dotarł zarówno w zapisach historycznych (wiejscy skrzypkowie w XVIII-wiecznej Szwecji znali nuty i zapisywali swoje ulubione melodie w zeszytach, tzw. noteboks), jak też w bezpośrednim przekazie od muzykantów, śpiewaczek i tancerzy, który to przekaz miał miejsce jeszcze w końcu XX wieku i został dobrze udokumentowany.

Taniec „polska” oparty jest – tak jak nasze chodzone (polonezy), kujawiaki, mazurki i oberki – na tzw. rytmach polskich. O historycznej genezie i rozwoju stylu polskiego w muzyce europejskiej pisze bardziej szczegółowo prof. Ewa Dahlig-Turek w osobnym tekście w katalogu. Ja skupię się na pytaniu, na które Autorka nie udziela odpowiedzi. Jakie jest źródło rytmów polskich?

Stawiam tezę, że źródłem rytmów polskich jest język polski, specyfika jego rytmu, frazy i akcentu. Mówiąc po polsku regularny akcent kładziemy na przedostatnią sylabę, z natury rzeczy ją wydłużając. Powoduje to „zagęszczenie” sylab w początkowej części wyrazów, czyli powstaje rytm descendentalny, który przeniesiony do śpiewu zamienia się w podstawę rytmiczną stylu polskiego.

Jako że wszystkie wymienione wyżej tańce są w metrum trójdzielnym (są na 3, mają 3 kroki w tańcu), to gdy wkładamy w ich frazy słowa pieśni czy przyśpiewki, zaczynają się niezwykłe zjawiska muzyczne. Gdy wyraz ma 3 sylaby – Warszawa, zabawa, śpiewałem, tańczyłem – słyszymy wyraźny akcent na drugą (czyli przedostatnią) sylabę. W kujawiaku, oberku i mazurku właśnie drugi krok jest bardziej akcentowany, czasem wytupywany na końcu frazy, w ostatnim takcie. Gdy zaś w pieśni czy przyśpiewce pojawią się słowa czterosylabowe – przeczytałem, zapomniałem, koronkowa, malowana – naturalnie układamy je w trójdzielnym takcie „zagęszczając” na początku i „rozrzedzając” pod koniec, oczywiście akcentując przedostatnią sylabę. Rytmizowaniem cztero (i więcej) sylabowych słów śpiewanych z różnorakimi mikro przesunięciami i mikro akcentami bawiły się wiejskie śpiewaczki i śpiewacy, a za nimi (mając w pamięci słowa) wiejscy muzykanci. To w tych współ-przemianach z pogranicza języka, muzyki i tańca tkwi źródło „polskiej polimetrii”, „rubato dwu – trzymiarowego” i innych tajemniczych muzycznych zjawisk, których jeszcze nikt nie nazwał, a które każdy muzykant i śpiewaczka po prostu praktykują.

Śpiew jest podstawą wszystkiego. Jako źródło muzyki instrumentalnej i tańca śpiew pojawi się dzisiejszego wieczoru w wielu postaciach. Bogusława Drzewiecka, mistrzyni z Lipiec Reymontowskich, wraz z Różą Grabowską zaśpiewają melodie kujonów, kujawiaków i pieśni z serca regionu łowickiego, które instrumentalnie podejmie Kapela Łódzkiego Domu Tańca. Usłyszymy też niezwykły śpiew Synnøve Brøndbo-Plassen, która jest kontynuatorką norweskiej tradycji śpiewu do tańca, śpiewu bez słów. Będzie również mocny, męski śpiew polskiej grupy Memento Mori Dance Club. Zespół przywraca renesansowe i barokowe melodie taneczne – przeniesione do naszych czasów dzięki praktyce dodanych do nich pieśni religijnych (kontrafaktura) – ich pierwotnej, tanecznej funkcji. Śpiewane i grane polonezy i kujawiaki w ich wykonaniu otworzą część klubową koncertu.

Muzyczny krajobraz wokół Bałtyku dopełnią przedstawiciele krajów bałtyckich. Dumą narodową Litwy jest wielkie bogactwo pieśni. Są to odrębne – nie związane ze stylem polskim – rodzaje pieśni, w tym tajemnicze, wielogłosowe sutartinias. Te niezwykłe, wielobarwne właściwości śpiewu wprowadzi do koncertu litewski zespół Opka.

Z kolei grupa „Muzyka i opowieści z wyspy Ruhnu” wraz z Leanne Barbo poprowadzi w Klubie Festiwalowym tańce i zabawy z Estonii. Będą one okraszone opowieściami właśnie z bałtyckiej wyspy Ruhnu, wyjątkowego miejsca na estońskiej mapie tradycji.

Myśląc „Szwecja” widzę wielką grupę skrzypków, grających wspólnie ulubione melodie. Takie zjawisko – popularne od lat 70-tych, kiedy to w Szwecji rozpoczął się rozkwit odrodzenia muzyki tradycyjnej – nazywa się Spalmanslag. To wspaniałe doświadczenie tak wspólnie grać, wiemy o tym i my, w Polsce. I oto gościmy Storösterlens Spalmanslag – grupę skrzypków z Malmo pod wodzą Svena Midgrena, która cieszy się wspólnym graniem. Współtworzą oni coś na kształt Domu Tańca.

Myśląc „Szwecja” słyszę też dźwięk nyckelharpy. Gościć będziemy dwóch wspaniałych nyckelharpistów – Markusa Svenssona i Davida Erikssona, którzy oczarują nas melodiami pięknych „polska” odczytanych z zapisów osiemnastowiecznych muzykantów.

Kapela Jana Szymańskiego, najstarszego czynnego muzykanta z Łowickiego jest przykładem kluczowego w kulturze przekazu mistrz – uczeń, który jest też istotą naszego festiwalu. Uczniem w tym zespole jest Jeremi Kowalski, zdolny harmonista młodego pokolenia. Majestatyczne kujony, kujawiaki, polki i oberki niech będą przykładem, jak rytmy polskie z nieodłącznym rubato brzmiały – i nadal brzmią – na wiejskich weselach i zabawach.

Janusz Prusinowski Kompania spełni rolę „łącznikową” i wprowadzi do koncertu tańce, które mają strukturę ruchową lub frazę muzyczną bliźniaczo podobną do „polska”, a pochodzą z różnych regionów Polski. Wielkopolskie wiwaty, kurpiowskie powolniaki czy rzeszowskie polki „z nogi” tańczymy – nie wiedząc o tym – właściwie tak samo jak „polska”.

Koncert jest o tańcu, nie może więc zabraknąć w nim tancerzy. Szwedzkie tańce prezentować będzie Klara Andersson oraz muzycy i tancerze Storösterlens Spelmanslag, polskie zaś pary taneczne prowadzić będą Piotr Zgorzelski, Grzegorz Ajdacki i Dominik Wóltański.

Część koncertowa i część klubowa wieczoru są uzupełniającymi się organicznie dwoma częściami wydarzenia, zachęcamy więc do uczestnictwa w jednym i drugim. Zapraszamy do słuchania i zatańczenia!

Wiwat Unia Bałtycka!

Janusz Prusinowski

Kup bilet TUTAJ